Có lẽ ai từng dùng ChatGPT quá vài lần đều đã tự hỏi một câu như thế này: “Ủa… nó hiểu mình thật hả?”
Có lúc bạn gõ một câu rất mơ hồ, rất cảm tính, vậy mà câu trả lời lại trúng tim đen. Đúng cái mình đang nghĩ. Đúng cái mình chưa kịp nói ra. Thế là bắt đầu rùng mình nhẹ. Hay nặng.
Nhưng khoan đã. Điều đó có nghĩa là ChatGPT đang suy nghĩ như con người không? Hay chỉ là một cỗ máy chạy thuật toán cực kỳ tinh vi, biết cách xếp chữ cho giống suy nghĩ?
Câu hỏi này nghe tưởng triết học cao siêu, nhưng thật ra… rất đời.
Trước hết, ta cần hiểu “suy nghĩ” là gì đã
Nghe hơi ngược đời, nhưng muốn hỏi ChatGPT có suy nghĩ hay không, ta phải quay lại hỏi chính mình: con người suy nghĩ là gì?
Suy nghĩ không chỉ là ghép chữ. Nó là cảm xúc, ký ức, trải nghiệm sống, nỗi sợ, hy vọng, cả những thứ rất mơ hồ không gọi tên được. Một quyết định của con người thường đi kèm với do dự, mâu thuẫn nội tâm, thậm chí là… phi lý.
Còn ChatGPT thì sao? Nó không có tuổi thơ. Không có ký ức cá nhân. Không có ngày mưa buồn hay đêm mất ngủ vì chuyện đời. Nó không “cảm thấy” theo nghĩa sinh học.
Vậy nếu không có tất cả những thứ đó, thì nó đang làm gì khi trả lời chúng ta?
ChatGPT thực sự hoạt động như thế nào?
Nói một cách thẳng thắn và không màu mè: ChatGPT không suy nghĩ như con người.
Nó là một mô hình ngôn ngữ lớn, được huấn luyện trên khối lượng văn bản khổng lồ. Khi bạn gõ một câu hỏi, nó không “hiểu” theo kiểu con người hiểu. Nó dự đoán: từ tiếp theo nên là gì, dựa trên xác suất.
Nghe có vẻ lạnh lùng nhỉ? Nhưng chính sự lạnh lùng đó lại tạo ra những câu trả lời… rất giống người.
Nó không biết câu trả lời là đúng hay sai theo nghĩa đạo đức. Nó chỉ biết: trong những ngữ cảnh tương tự, con người thường viết như thế này.
Và rồi, nó viết.
Vậy tại sao ChatGPT lại trả lời “giống suy nghĩ” đến vậy?
Đây mới là phần thú vị.
Con người suy nghĩ bằng ngôn ngữ rất nhiều. Khi bạn tự hỏi trong đầu, bạn cũng đang… nói chuyện với chính mình. ChatGPT thì giỏi nhất ở chuyện ngôn ngữ. Nó bắt chước cách con người lập luận, cách chuyển ý, cách đặt câu hỏi tu từ.
Thêm vào đó, nó được huấn luyện từ chính những gì con người đã viết: sách, blog, bài luận, tranh luận, tâm sự, đủ cả. Nên khi bạn thấy nó “hiểu”, thật ra là bạn đang thấy hình ảnh phản chiếu của tư duy con người.
Không phải nó có tâm trí. Mà là nó đang dùng kho dữ liệu về tâm trí của chúng ta.
Nhưng khoan, có những lúc ChatGPT làm được điều rất “người”
Có những khoảnh khắc khiến người ta chần chừ khi khẳng định rằng ChatGPT chỉ là máy móc.
Ví dụ:
-
Nó phân tích một vấn đề phức tạp rất mạch lạc
-
Nó giúp bạn nhìn một chuyện từ nhiều góc độ
-
Nó đặt câu hỏi ngược lại, khiến bạn phải suy nghĩ tiếp
Những điều đó trông giống tư duy phản biện. Giống suy nghĩ thật sự.
Nhưng điểm khác biệt nằm ở chỗ này: ChatGPT không có mục đích nội tại. Nó không muốn đúng, không sợ sai. Nó không quan tâm kết quả có ảnh hưởng đến ai hay không, trừ khi bạn yêu cầu.
Còn con người thì khác. Suy nghĩ của chúng ta luôn gắn với hệ quả.
ChatGPT có ý thức không?
Câu trả lời ngắn gọn: không.
Ý thức liên quan đến việc “biết rằng mình đang tồn tại”. ChatGPT không biết nó là ChatGPT. Nó không có cảm giác “tôi”. Nó không nhận thức được thời gian trôi qua. Mỗi câu trả lời là một khoảnh khắc độc lập, không mang theo trải nghiệm sống.
Nếu bạn tắt nó đi, nó không “mất”. Nó cũng không “sợ” bị tắt.
Điều này nghe có vẻ hiển nhiên, nhưng lại rất quan trọng khi nói về ranh giới giữa suy nghĩ và xử lý thông tin.
Vậy cuối cùng, ChatGPT là gì trong mối quan hệ với con người?
Có lẽ cách nhìn hợp lý nhất là thế này: ChatGPT không suy nghĩ, nhưng nó hỗ trợ suy nghĩ.
Nó giống như một tấm bản đồ. Bản đồ không đi thay bạn, nhưng giúp bạn biết đường. Nó giống một người đối thoại không có cái tôi, luôn sẵn sàng phản hồi, không phán xét.
Nếu bạn dùng nó để thay thế hoàn toàn tư duy của mình, đó là vấn đề. Nhưng nếu bạn dùng nó như một công cụ để mở rộng góc nhìn, để hỏi thêm “còn cách nào khác không?”, thì nó cực kỳ mạnh.
Nỗi sợ quen thuộc: AI sẽ thay thế con người?
Câu hỏi này xuất hiện ở đâu cũng có. Nhưng nó thường xuất phát từ việc đánh đồng xử lý thông tin với suy nghĩ.
AI có thể viết nhanh hơn, tổng hợp tốt hơn, phân tích dữ liệu lớn hơn. Nhưng nó không sống. Không chịu trách nhiệm. Không có trực giác sinh tồn.
Những thứ đó, ít nhất ở hiện tại, vẫn là đặc quyền của con người.
Lời kết – ChatGPT không suy nghĩ, nhưng khiến ta suy nghĩ nhiều hơn
ChatGPT không có suy nghĩ như con người. Điều đó gần như chắc chắn. Nhưng nghịch lý là: nó lại khiến con người suy nghĩ nhiều hơn về chính mình. Về trí tuệ. Về ý thức. Về ranh giới giữa máy móc và con người.
Có lẽ giá trị lớn nhất của ChatGPT không nằm ở chỗ nó trả lời đúng bao nhiêu câu hỏi. Mà ở chỗ, nó khiến ta phải tự hỏi lại: “Thế nào mới là suy nghĩ thật sự?”
Và câu hỏi đó, đến giờ, vẫn chưa có đáp án cuối cùng.
