Nếu bạn đã từng dùng ChatGPT hơn vài lần, khả năng cao là bạn đã trải qua cảm giác này: ban đầu thì tò mò, sau đó là bất ngờ, rồi tới lúc hơi… tin tin. Tin đến mức có khi copy câu trả lời, gửi mail, làm bài, hoặc áp dụng vào công việc thật luôn.
Nhưng rồi cũng có lúc bạn khựng lại. Khoan đã, mình đang tin một con AI đến mức nào vậy? Nó trả lời trôi chảy thật, nghe hợp lý thật, nhưng liệu có đáng để tin không? Hay chỉ nên xem như một công cụ tham khảo cho vui?
Câu hỏi này không hề ngớ ngẩn. Ngược lại, nó rất thời sự. Và cũng rất… con người.
Vì sao ChatGPT dễ tạo cảm giác “đáng tin” đến vậy?
Trước hết, phải thừa nhận một điều: ChatGPT nói chuyện quá giống người. Nó trả lời có cấu trúc, có dẫn dắt, có mở – thân – kết. Đôi khi còn biết xin lỗi, biết thừa nhận thiếu sót. Những điều đó đánh thẳng vào cảm giác quen thuộc của chúng ta.
Con người vốn có xu hướng tin vào những gì nghe hợp lý. Không cần biết đúng tuyệt đối hay không, chỉ cần mạch lạc, tự tin, là đã ghi điểm rồi.
ChatGPT làm rất tốt chuyện đó. Nó không ấp úng, không vòng vo vô nghĩa. Nó trả lời nhanh, rõ, gọn. Và thế là não ta tự động gật đầu.
Nhưng hợp lý không đồng nghĩa với đúng
Đây là điểm mấu chốt mà rất nhiều người bỏ qua.
ChatGPT không có khái niệm “sự thật” theo nghĩa con người hiểu. Nó không kiểm chứng thông tin theo thời gian thực (trừ khi được tích hợp công cụ). Nó không biết điều gì vừa mới thay đổi hôm qua, điều gì đã lỗi thời, hay điều gì mang tính ngữ cảnh địa phương.
Nó chỉ làm một việc: dự đoán câu trả lời có khả năng giống câu trả lời của con người nhất, dựa trên dữ liệu nó đã học.
Nên có những lúc, câu trả lời nghe rất thuyết phục… nhưng sai. Sai nhẹ, sai nặng, hoặc sai trong những chi tiết rất tinh vi.
Và nguy hiểm nhất là: bạn không nhận ra.
Vậy có nên tin ChatGPT không?
Câu trả lời thật lòng là: có, nhưng không phải kiểu tin mù quáng.
ChatGPT cực kỳ đáng tin trong những việc sau:
-
Giải thích khái niệm
-
Tổng hợp thông tin phổ biến
-
Gợi ý ý tưởng
-
Viết nháp, viết khung
-
Giúp bạn suy nghĩ rõ hơn
Nhưng nó không nên là nguồn duy nhất cho:
-
Quyết định tài chính
-
Tư vấn pháp lý
-
Chẩn đoán y tế
-
Thông tin nhạy cảm, cập nhật mới
Nói cách khác, hãy tin nó như tin một người bạn thông minh, đọc nhiều, nói hay… nhưng cũng có lúc nhớ nhầm.
Rủi ro lớn nhất: tin vì… lười kiểm tra lại
Thành thật mà nói, vấn đề không hẳn nằm ở ChatGPT. Vấn đề nằm ở con người.
Khi bạn quá mệt, quá bận, hoặc quá quen với việc có sẵn câu trả lời, bạn dễ bỏ qua bước kiểm tra lại. “Nó nói vậy chắc đúng.” Và thế là xong.
ChatGPT không chịu trách nhiệm thay bạn. Nó không bị ảnh hưởng nếu bạn áp dụng sai. Còn bạn thì có.
Cho nên, câu hỏi đúng không phải là “ChatGPT có đáng tin không?”, mà là: bạn có đang dùng nó đúng cách không?
ChatGPT không lừa dối, nhưng cũng không bảo vệ bạn
Một điểm thú vị là: ChatGPT không có ý định lừa ai cả. Nó không có động cơ. Nhưng chính vì vậy, nó cũng không có trách nhiệm đạo đức theo nghĩa con người.
Nó không biết câu trả lời của nó có thể gây hậu quả gì. Nó không “lo lắng” cho bạn. Nó chỉ phản hồi theo yêu cầu.
Nên nếu bạn đưa ra một câu hỏi sai, hoặc thiếu ngữ cảnh, bạn hoàn toàn có thể nhận lại một câu trả lời… rất tự tin nhưng không phù hợp.
Tin tưởng đúng cách là như thế nào?
Tin tưởng đúng cách nghĩa là:
-
Dùng ChatGPT như công cụ hỗ trợ tư duy, không phải người quyết định thay
-
So sánh thông tin từ nhiều nguồn
-
Đặt câu hỏi ngược lại khi thấy nghi ngờ
-
Nhận thức rõ giới hạn của nó
Khi bạn làm được những điều này, ChatGPT trở thành một trợ thủ rất mạnh. Không thay thế bạn, mà khuếch đại khả năng của bạn.
Có nên sợ việc tin ChatGPT quá nhiều?
Sợ thì không cần, nhưng cẩn trọng thì nên.
Lịch sử cho thấy, mỗi công cụ mạnh đều mang theo rủi ro. Internet từng vậy. Google từng vậy. Và bây giờ là AI.
Khác biệt nằm ở cách chúng ta học cách sử dụng nó. Nếu bạn giữ được thói quen suy nghĩ độc lập, ChatGPT không làm bạn yếu đi. Ngược lại, nó có thể khiến bạn sắc bén hơn.
Lời kết – Tin hay không, là trách nhiệm của bạn
ChatGPT có đáng để tin tưởng không? Có. Nhưng không phải kiểu tin tuyệt đối.
Nó là một công cụ rất giỏi. Rất nhanh. Rất tiện. Nhưng nó không sống cuộc đời của bạn, không chịu trách nhiệm cho lựa chọn của bạn.
Cuối cùng, niềm tin không nên đặt vào công cụ, mà đặt vào khả năng suy nghĩ của chính bạn. Nếu bạn giữ được điều đó, ChatGPT sẽ là đồng minh. Nếu không, nó chỉ là một cái nạng khiến bạn quên đi cách bước đi.
